Đại biểu Quốc hội Trần Thị Thu Phước kiến nghị hoàn thiện địa vị pháp lý của các chủ thể trong tố tụng hình sự

Tham gia thảo luận, đại biểu Trần Thị Thu Phước cơ bản nhất trí với sự cần thiết sửa đổi toàn diện Bộ luật nhằm thể chế hóa các chủ trương của Đảng, xây dựng nền tố tụng hình sự hiện đại, dân chủ, công khai, minh bạch, hiệu quả; tăng cường kiểm soát quyền lực, bảo đảm quyền con người, quyền công dân, phòng ngừa oan, sai và chống lạm quyền.

Về bảo quản, xử lý đồ vật, tài liệu được thu thập trong quá trình giải quyết nguồn tin về tội phạm, đại biểu cho biết điểm a khoản 4 Điều 154 dự thảo cho phép cơ quan có thẩm quyền thu thập thông tin, tài liệu, đồ vật để kiểm tra, xác minh. Tuy nhiên, quy định về bảo quản tại Điều 95 và xử lý tại Điều 111 dự thảo chủ yếu được thiết kế đối với vật chứng.

Theo đại biểu, giữa thẩm quyền thu thập với cơ chế bảo quản, xử lý đồ vật, tài liệu trong giai đoạn giải quyết nguồn tin về tội phạm vẫn còn khoảng trống, nhất là khi không khởi tố vụ án hoặc tạm đình chỉ giải quyết. Điều này có thể ảnh hưởng đến quyền sở hữu, quyền quản lý hợp pháp đối với tài sản; đồng thời phát sinh khiếu nại, tố cáo và trách nhiệm bồi thường của Nhà nước nếu tài liệu, đồ vật bị mất, hư hỏng hoặc không được hoàn trả.

Đại biểu đề nghị bổ sung quy định theo hướng đồ vật, tài liệu thu thập trong quá trình giải quyết tố giác, tin báo về tội phạm, kiến nghị khởi tố phải được bảo quản theo Điều 95. Trường hợp khởi tố vụ án thì chuyển vào hồ sơ vụ án và xử lý theo quy định về vật chứng; trường hợp không khởi tố hoặc tạm đình chỉ thì phải trả lại cho chủ sở hữu hoặc người quản lý hợp pháp, trừ trường hợp pháp luật có quy định khác. Việc trả lại phải được lập biên bản và lưu trong hồ sơ.

Đối với địa vị pháp lý của người có chuyên môn tham gia tố tụng, đại biểu đánh giá việc mời chủ thể này tham gia khám xét, thu giữ dữ liệu điện tử, khám nghiệm hiện trường, thực nghiệm điều tra là cần thiết trong bối cảnh tội phạm công nghệ cao phát triển, chứng cứ điện tử ngày càng quan trọng.

Tuy nhiên, dự thảo chưa quy định đầy đủ về địa vị pháp lý, quyền, nghĩa vụ và trách nhiệm của người có chuyên môn. Nếu không quy định rõ sẽ thiếu cơ sở ràng buộc trách nhiệm bảo mật, bảo đảm tính khách quan, xác định trường hợp phải từ chối hoặc bị thay đổi, cũng như trách nhiệm khi có vi phạm và chế độ chi phí tố tụng.

Vì vậy, đại biểu đề nghị bổ sung “người có chuyên môn” vào Điều 59 về người tham gia tố tụng, đồng thời bổ sung một điều mới trong Chương IV quy định rõ khái niệm, quyền, nghĩa vụ, trách nhiệm, các trường hợp phải từ chối hoặc bị thay đổi và chế độ chi phí tố tụng đối với chủ thể này.

Bên cạnh đó, đại biểu cũng đề nghị bổ sung địa vị tố tụng đối với người có dấu hiệu liên quan đến hành vi phạm tội nhưng chưa thuộc diện bị tố giác, bị kiến nghị khởi tố hoặc bị khởi tố bị can. Thực tiễn, nhất là trong các vụ án đánh bạc trên không gian mạng, có thể phát hiện nhiều người qua dữ liệu điện tử nhưng chưa đủ căn cứ xác định vai trò, mức độ tham gia của từng người để xác định ngay địa vị pháp lý tương ứng, dẫn đến khoảng trống về quyền và nghĩa vụ, trong đó có quyền tự bào chữa, nhờ người bào chữa, quyền khiếu nại và các quyền hợp pháp khác.

Đại biểu nhấn mạnh, việc bổ sung địa vị tố tụng không nhằm xác định một người là người phạm tội, mà nhằm tạo cơ sở pháp lý bảo đảm quyền của người có liên quan trong quá trình cơ quan tiến hành tố tụng xác minh, làm rõ dấu hiệu của hành vi phạm tội.

Từ đó, đại biểu đề nghị bổ sung vào Điều 59 một chủ thể là người mà cơ quan điều tra hoặc cơ quan được giao nhiệm vụ tiến hành một số hoạt động điều tra có căn cứ, tài liệu xác định có dấu hiệu tội phạm trong quá trình giải quyết nguồn tin hoặc điều tra vụ án, nhưng chưa thuộc diện bị tố giác, bị kiến nghị khởi tố hoặc bị khởi tố bị can. Đồng thời, cần bổ sung quy định cụ thể về quyền, nghĩa vụ và trách nhiệm của chủ thể này.

Hoàng Phúc