Thu hẹp “Khoảng trống an sinh” cho lao động phi chính thức: Nhận diện và phản bác những thông tin sai lệch về chính sách bảo hiểm xã hội

Trong thời gian gần đây, trên một số diễn đàn và nền tảng mạng xã hội xuất hiện những ý kiến phiến diện, thậm chí cố tình xuyên tạc về chính sách bảo hiểm xã hội (BHXH) của Việt Nam. Một số đối tượng cho rằng hệ thống BHXH chưa quan tâm đến người lao động tự do, cho rằng hàng chục triệu lao động khu vực phi chính thức đang “bị bỏ lại phía sau” trong mạng lưới an sinh xã hội. Những nhận định này không chỉ thiếu cơ sở thực tiễn mà còn cố tình bỏ qua những nỗ lực rất lớn của Nhà nước trong việc từng bước hoàn thiện chính sách, mở rộng diện bao phủ bảo hiểm xã hội đến mọi tầng lớp lao động trong xã hội.

Khoảng trống an sinh trong khu vực lao động phi chính thức

Cùng với sự phát triển của nền kinh tế thị trường và quá trình chuyển dịch cơ cấu lao động, quy mô lao động làm việc ngoài khu vực chính thức tại Việt Nam gia tăng nhanh chóng trong nhiều năm qua. Theo ước tính của Ngân hàng Thế giới, lao động phi chính thức chiếm hơn 70% lực lượng lao động Việt Nam, nhưng chỉ khoảng 5% trong số này tham gia bảo hiểm xã hội (BHXH) tự nguyện.

Đây là lực lượng lao động đông đảo, đóng vai trò quan trọng trong việc duy trì sự năng động của nền kinh tế, đặc biệt trong các lĩnh vực như dịch vụ, thương mại nhỏ lẻ, vận tải, xây dựng, sản xuất hộ gia đình cũng như các hoạt động kinh tế nền tảng số đang phát triển mạnh trong những năm gần đây.

Tuy nhiên, đặc thù của khu vực lao động phi chính thức là phần lớn người lao động không có hợp đồng lao động ổn định, thu nhập phụ thuộc nhiều vào biến động của thị trường và ít được bảo vệ bởi các cơ chế an sinh xã hội chính thức. Khi gặp rủi ro về sức khỏe, tai nạn lao động hoặc khi tuổi cao, sức yếu, nhiều người dễ rơi vào tình trạng thiếu hụt nguồn thu nhập và không có điểm tựa tài chính để bảo đảm cuộc sống.

Đưa chính sách BHXH tự nguyện đến gần với người lao động tự do

Một trong những giải pháp quan trọng là việc triển khai BHXH tự nguyện từ năm 2008. Khác với BHXH bắt buộc áp dụng cho người lao động có quan hệ lao động chính thức, BHXH tự nguyện được thiết kế linh hoạt hơn, cho phép người lao động chủ động lựa chọn mức đóng và phương thức đóng phù hợp với khả năng tài chính của mình. Điều này tạo điều kiện để người lao động tự do, lao động khu vực phi chính thức có thể từng bước tham gia hệ thống an sinh xã hội một cách chủ động và phù hợp với điều kiện thực tế của bản thân.

Không dừng lại ở đó, Nhà nước còn trực tiếp hỗ trợ một phần mức đóng cho người tham gia BHXH tự nguyện dựa trên mức chuẩn hộ nghèo khu vực nông thôn. Theo quy định hiện hành, người thuộc hộ nghèo được hỗ trợ 50%, hộ cận nghèo được hỗ trợ 40%, người dân tộc thiểu số được hỗ trợ 30% và các đối tượng khác được hỗ trợ 20% mức đóng. Chính sách hỗ trợ này đã góp phần giảm bớt gánh nặng tài chính ban đầu, tạo động lực để người lao động có thu nhập thấp mạnh dạn tham gia hệ thống BHXH.

Bên cạnh đó, Luật BHXH năm 2024 với nhiều quy định mới tiếp tục được kỳ vọng sẽ nâng cao sức hấp dẫn của chính sách BHXH tự nguyện. Một điểm đáng chú ý là việc giảm thời gian tối thiểu đóng BHXH để được hưởng lương hưu từ 20 năm xuống còn 15 năm. Quy định này mở ra cơ hội cho nhiều người lao động tham gia muộn hoặc có quá trình đóng BHXH chưa liên tục vẫn có thể đủ điều kiện hưởng lương hưu khi về già. Ngoài ra, Luật cũng bổ sung một số quyền lợi mới, trong đó có chế độ thai sản đối với người tham gia BHXH tự nguyện và các quy định linh hoạt hơn về phương thức đóng. Những điều chỉnh này cho thấy chính sách BHXH đang ngày càng tiệm cận hơn với đặc thù việc làm và thu nhập của khu vực lao động phi chính thức.

Chuyển đổi số giúp người dân tiếp cận chính sách thuận lợi hơn

Cùng với việc hoàn thiện khung chính sách, quá trình chuyển đổi số trong lĩnh vực bảo hiểm xã hội đang mang lại nhiều thuận lợi cho người dân.

Hiện nay, người dân có thể đăng ký tham gia, tra cứu quá trình đóng và thực hiện đóng tiếp BHXH tự nguyện ngay trên điện thoại thông minh thông qua các ứng dụng ngân hàng hoặc Cổng dịch vụ công. Sự minh bạch thông tin trên các nền tảng số giúp người dân hoàn toàn yên tâm khi biết rõ số tiền mình đóng được ghi nhận chính xác vào hệ thống.

Việc cải cách thủ tục hành chính, cắt giảm tối đa giấy tờ và đơn giản hóa quy trình cũng tạo điều kiện thuận lợi để người dân tiếp cận dịch vụ mọi lúc, mọi nơi, tiết kiệm thời gian và chi phí.

Cảnh giác với những thông tin sai lệch về chính sách BHXH

Trong bối cảnh Việt Nam đang bước vào giai đoạn già hóa dân số nhanh, việc mở rộng diện bao phủ BHXH đối với khu vực lao động phi chính thức càng trở nên cấp thiết. Nếu không có các giải pháp phù hợp để thu hút lực lượng lao động này tham gia hệ thống BHXH, trong tương lai có thể xuất hiện một bộ phận lớn người cao tuổi không có lương hưu, từ đó tạo áp lực lớn đối với hệ thống trợ giúp xã hội của Nhà nước.

Đáng chú ý, thời gian qua một số đối tượng xấu đã lợi dụng những hạn chế trong nhận thức của người dân để tung ra các thông tin sai lệch về chính sách BHXH, cố tình kích động tâm lý hoài nghi, làm suy giảm niềm tin của người lao động đối với các chính sách an sinh xã hội. Những thông tin này thường bị cắt ghép, suy diễn một chiều hoặc lấy các trường hợp cá biệt để quy kết bản chất của chính sách.

Trước tình hình đó, cơ quan Công an khuyến cáo người dân và người lao động cần nâng cao cảnh giác trước các thông tin chưa được kiểm chứng liên quan đến chính sách BHXH trên không gian mạng. Khi tiếp cận các thông tin về chế độ, quyền lợi bảo hiểm, người dân cần theo dõi từ các nguồn chính thống của cơ quan nhà nước, cơ quan bảo hiểm xã hội và các cơ quan báo chí chính thống. Đồng thời, không chia sẻ, phát tán những thông tin sai sự thật, chưa được kiểm chứng, tránh vô tình tiếp tay cho các đối tượng lợi dụng xuyên tạc chính sách của Đảng và Nhà nước.

Bên cạnh đó, người lao động, đặc biệt là lao động khu vực phi chính thức, cần chủ động tìm hiểu và cân nhắc tham gia BHXH tự nguyện như một giải pháp bảo đảm thu nhập khi về già. Việc tham gia BHXH không chỉ là quyền lợi chính đáng của mỗi người lao động mà còn góp phần xây dựng một hệ thống an sinh xã hội bền vững, bảo đảm ổn định xã hội trong dài hạn.

Những luận điệu cho rằng Nhà nước “bỏ mặc” lao động tự do trong hệ thống an sinh xã hội rõ ràng là không có cơ sở. Trên thực tế, chính sách BHXH của Việt Nam đang từng bước được hoàn thiện theo hướng bao trùm hơn, linh hoạt hơn và phù hợp hơn với thực tiễn phát triển của thị trường lao động. Điều quan trọng hiện nay là tiếp tục củng cố niềm tin của người dân vào hệ thống BHXH, đồng thời nâng cao nhận thức xã hội về giá trị lâu dài của việc tham gia bảo hiểm - một “tấm lá chắn” an sinh giúp mỗi người lao động chủ động bảo vệ tương lai của chính mình.

Thực tế cho thấy, mở rộng đối tượng tham gia BHXH tự nguyện là một hành trình dài, đòi hỏi sự kiên trì, quyết tâm và nỗ lực không ngừng của các cơ quan chức năng cũng như sự đồng hành của toàn xã hội. Những kết quả tích cực đạt được trong thời gian qua đang từng bước khẳng định vai trò quan trọng của chính sách BHXH trong việc xây dựng một hệ thống an sinh xã hội toàn diện và bền vững.

Mỗi cuốn sổ BHXH tự nguyện được trao đến tay người lao động tự do không chỉ là sự đảm bảo về quyền lợi vật chất khi về già, mà còn là lời cam kết về một tương lai ổn định, an tâm. Đó cũng là minh chứng cho nỗ lực của Nhà nước trong việc chăm lo đời sống người dân, góp phần xây dựng một xã hội nhân văn, nghĩa tình - nơi mọi người đều được quan tâm và bảo vệ, đúng với tinh thần “không để ai bị bỏ lại phía sau”./.

Thảo Chi