Dự thảo Luật định danh và xác thực điện tử: Hoàn thiện hành lang pháp lý, thúc đẩy chuyển đổi số quốc gia

Trong bối cảnh các hoạt động kinh tế, thương mại và giao dịch dân sự trên môi trường điện tử ngày càng phát triển, việc xác định chính xác danh tính của chủ thể tham gia giao dịch, bảo đảm tính xác thực của thông tin và an toàn dữ liệu trở thành yêu cầu quan trọng. Thực tiễn cũng đặt ra đòi hỏi phải khắc phục tình trạng các quy định về định danh, xác thực điện tử còn phân tán, thiếu sự thống nhất giữa các lĩnh vực, tạo cơ sở pháp lý đồng bộ cho quá trình chuyển đổi số.

Dự thảo Luật được xây dựng trên cơ sở thể chế hóa các chủ trương của Đảng về đổi mới tư duy xây dựng pháp luật. Theo đó, việc xây dựng pháp luật hướng tới lấy người dân, doanh nghiệp làm trung tâm, đẩy mạnh cải cách thủ tục hành chính, đồng thời bảo đảm tính linh hoạt trước sự phát triển nhanh chóng của khoa học, công nghệ.

Một trong những điểm mới đáng chú ý là mở rộng phạm vi đối tượng được định danh điện tử. Theo Điều 7 dự thảo Luật, đối tượng định danh không chỉ bao gồm cơ quan, tổ chức, cá nhân mà còn mở rộng đến sản phẩm, hàng hóa, tài sản vật chất, dữ liệu, phần mềm, dịch vụ số, tài sản số, sự kiện, giao dịch, hành vi, địa điểm và không gian. Quy định này góp phần nâng cao khả năng nhận diện, kết nối, xác thực thông tin và truy xuất nguồn gốc trên môi trường số, phục vụ công tác quản lý cũng như nhu cầu giao dịch của người dân, doanh nghiệp.

Đặc biệt, dự thảo áp dụng nguyên tắc kế thừa các mã số chuyên ngành hiện có như mã số thuế, mã số doanh nghiệp và các mã định danh liên quan. Theo đó, việc triển khai định danh điện tử không đặt ra yêu cầu thay thế các mã số đang sử dụng hoặc buộc doanh nghiệp đăng ký lại khi thông tin đã đáp ứng yêu cầu. Cơ chế kết nối, chia sẻ dữ liệu được kỳ vọng góp phần giảm giấy tờ, tiết kiệm thời gian và chi phí tuân thủ pháp luật.

Dự thảo Luật cũng phân định rõ danh tính điện tử quốc gia do cơ quan nhà nước tạo lập, quản lý tập trung và danh tính điện tử tự chủ do các tổ chức cung cấp dịch vụ định danh, xác thực điện tử tạo lập. Cách tiếp cận này vừa bảo đảm vai trò quản lý thống nhất của Nhà nước, vừa tạo điều kiện phát triển thị trường dịch vụ tin cậy, thúc đẩy các hoạt động giao dịch điện tử an toàn và minh bạch.

Bên cạnh đó, dự thảo quy định ba mức độ xác thực điện tử, căn cứ vào loại và số lượng yếu tố xác thực. Đối với các lĩnh vực có nguy cơ rủi ro cao như ngân hàng, chứng khoán, viễn thông, giáo dục, khám, chữa bệnh, mạng xã hội và thương mại điện tử, dự thảo đặt ra yêu cầu xác thực gắn với danh tính điện tử đã được xác thực theo quy định. Đây là giải pháp nhằm hạn chế tình trạng giả mạo danh tính, gian lận trong giao dịch và lợi dụng môi trường mạng để thực hiện hành vi vi phạm pháp luật.

Cùng với việc mở rộng ứng dụng, dự thảo đặc biệt chú trọng bảo vệ dữ liệu cá nhân và quyền riêng tư. Nguyên tắc thu thập dữ liệu tối thiểu được đặt ra nhằm bảo đảm chỉ thu thập thông tin cần thiết, phù hợp với mục đích sử dụng; đồng thời hạn chế yêu cầu cung cấp lại dữ liệu đã có trong các cơ sở dữ liệu quốc gia và cơ sở dữ liệu chuyên ngành. Dự thảo cũng nghiêm cấm các hành vi chiếm đoạt, mua bán, sử dụng trái phép danh tính điện tử; thu thập, tiết lộ dữ liệu trái phép; sử dụng hình ảnh, sinh trắc học giả tạo bằng công nghệ để gian lận trong quá trình định danh, xác thực.

Đáng lưu ý, việc cấp mã định danh điện tử cho tài sản, bất động sản và địa điểm theo dự thảo chỉ nhằm phục vụ nhận diện, kết nối, xác thực và truy xuất thông tin, không làm phát sinh, thay đổi hoặc chuyển dịch quyền sở hữu, quyền quản lý, quyền sử dụng tài sản. Hoạt động truy vết danh tính điện tử cũng phải thực hiện trong phạm vi khai thác dữ liệu được pháp luật cho phép, theo đúng trình tự, thủ tục quy định.

Đối với người dân, dự thảo hướng tới giảm giấy tờ trong thủ tục hành chính, nâng cao độ an toàn của giao dịch điện tử và hạn chế nguy cơ bị giả mạo danh tính. Đối với doanh nghiệp, các chính sách kế thừa mã số chuyên ngành, kết nối dữ liệu và hỗ trợ tiếp cận dịch vụ định danh, xác thực điện tử tạo điều kiện giảm chi phí, nâng cao hiệu quả hoạt động. Dự thảo đồng thời đề cập chính sách ưu tiên hỗ trợ người dân tại vùng miền núi, biên giới, hải đảo, vùng đồng bào dân tộc thiểu số và địa bàn có điều kiện kinh tế - xã hội đặc biệt khó khăn.

Theo dự thảo, Luật dự kiến có hiệu lực từ ngày 01/7/2027; các tài khoản định danh điện tử đã được tạo lập trước thời điểm này tiếp tục có giá trị sử dụng theo quy định chuyển tiếp, không bắt buộc người dân, tổ chức phải đăng ký lại từ đầu.

Việc hoàn thiện Luật Định danh và xác thực điện tử sẽ góp phần xây dựng hạ tầng niềm tin số thống nhất, thúc đẩy chuyển đổi số quốc gia, bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của người dân, doanh nghiệp. Mỗi người dân, tổ chức và doanh nghiệp cần chủ động tìm hiểu, nâng cao ý thức bảo vệ thông tin cá nhân, sử dụng dịch vụ định danh điện tử an toàn, đúng quy định, cùng chung tay xây dựng không gian mạng Việt Nam an toàn, văn minh và phát triển bền vững.

Văn Tâm