Giữ vững trận địa tư tưởng trên không gian số (Kỳ 2)

Kỳ 2: Dữ liệu, công nghệ số và AI – “Trợ lý” của Công tác tư tưởng

Trong dòng thông tin liên tục trên không gian mạng, thách thức không chỉ là biết điều gì đang xảy ra, mà còn phải nhận diện sớm những vấn đề mới nảy sinh, nắm bắt xu hướng dư luận và không bị động trước những diễn biến thay đổi từng giờ. Đây chính là nơi dữ liệu, công nghệ số và trí tuệ nhân tạo có thể trở thành “trợ lý”, giúp công tác tư tưởng thấy sớm hơn, nghe rộng hơn và phân tích nhanh hơn.

Nhận diện “tín hiệu” giữa biển dữ liệu

Một bài viết, một bình luận, một đoạn video hay một phản ánh trên mạng xã hội, nếu đứng riêng lẻ, đôi khi chưa nói lên nhiều điều. Nhưng khi cùng một vấn đề liên tục được nhắc lại, lượng thảo luận tăng nhanh hoặc lan từ một nhóm nhỏ ra cộng đồng, đó có thể là tín hiệu cho thấy một vấn đề đang hình thành.

“Biển dữ liệu” ấy hiện diện ngày càng rõ trong thực tiễn công tác. Chỉ trong 6 tháng đầu năm 2026, qua công tác nắm tình hình trên không gian mạng, lực lượng Công an tỉnh Quảng Ngãi đã xác minh, xử lý 78 trường hợp sử dụng không gian mạng xâm phạm an ninh quốc gia, trật tự, an toàn xã hội; trong đó xử phạt vi phạm hành chính 24 trường hợp, với tổng số tiền 92,5 triệu đồng. Những con số ấy cho thấy, từ dòng thông tin liên tục trên môi trường số, nhiều “tín hiệu” đã được phát hiện, sàng lọc, kiểm chứng để nhận diện hành vi và vấn đề cần xử lý.

Điều khó hơn là các “tín hiệu” trên không gian mạng không cùng một tính chất. Có phản ánh bắt nguồn từ vấn đề thực tế cần được giải quyết; có thông tin chưa đầy đủ cần xác minh; có tâm lý lo lắng hình thành do thiếu thông tin chính thống; nhưng cũng có những nội dung cố tình cắt ghép, giả mạo, xuyên tạc nhằm dẫn dắt nhận thức. Bởi vậy, thách thức không chỉ là nắm được nhiều thông tin, mà là giữa dòng dữ liệu liên tục biến động, phải nhận diện đúng đâu là tín hiệu đáng chú ý, đâu là vấn đề cần kiểm chứng và đâu là nguy cơ cần cảnh báo.

Nếu được phát hiện từ sớm, cơ quan chức năng có thêm thời gian để kiểm chứng, đánh giá, cung cấp thông tin và tham mưu giải quyết trước khi vấn đề lan rộng. Yêu cầu đặt ra, vì thế, là chuyển từ “biết chuyện gì đã xảy ra” sang “nhận diện điều gì đang hình thành”; từ theo dõi thông tin sang từng bước nhận diện xu hướng, dự báo những vấn đề có khả năng tác động đến nhận thức, tâm lý xã hội và tình hình an ninh, trật tự.

Mở rộng những “điểm nghe” từ cơ sở

Muốn nhận diện sớm vấn đề, trước hết phải có khả năng “nghe” được nhiều hơn những gì đang diễn ra trong đời sống xã hội. Trong điều kiện chuyển đổi số ngày càng đi sâu vào cơ sở, công nghệ không chỉ giúp đưa thông tin đến với người dân mà còn mở thêm những kênh để người dân tiếp cận thông tin, tương tác, phản ánh và tham gia vào môi trường số.

Đặc biệt, tỉnh Quảng Ngãi đã phát động phong trào “Bình dân học vụ số” theo tinh thần Nghị quyết số 57-NQ/TW của Bộ Chính trị, đưa kiến thức, kỹ năng số đến gần hơn với người dân. Ý nghĩa của phong trào không chỉ nằm ở việc giúp người dân biết sử dụng các nền tảng, dịch vụ số, mà còn từng bước hình thành những “công dân số” có kỹ năng tiếp cận, nhận diện, sàng lọc và kiểm chứng thông tin. Trong bối cảnh thật - giả ngày càng đan xen trên không gian mạng, chính những kỹ năng ấy góp phần tạo “sức đề kháng”, giúp mỗi người chủ động hơn trước thông tin sai lệch, xuyên tạc và những thủ đoạn lừa đảo trên môi trường số.

Từ chủ trương chung ấy, tại địa bàn xã Đăk Mar, chuyển đổi số đang được cụ thể hóa bằng những việc làm thiết thực. Với quan điểm hạ tầng số phải đi trước một bước, đến nay mạng cáp quang băng rộng đã phủ tới 100% khu dân cư, các điểm “lõm sóng” viễn thông trên địa bàn được xóa bỏ; Wifi miễn phí được lắp đặt tại 12 nhà văn hóa, nhà rông các thôn, từng bước đưa kết nối số đến gần hơn với cộng đồng dân cư.

Hạ tầng được mở rộng, nhưng để công nghệ thực sự “chạm” tới người dân, yếu tố con người mới là quyết định. Xã đã kiện toàn 12 Tổ công nghệ số cộng đồng với hơn 100 thành viên, trở thành những “cánh tay nối dài” đưa kỹ năng số đến từng hộ gia đình. Thông qua phong trào “Bình dân học vụ số”, người dân được hướng dẫn từ cài đặt, sử dụng VNeID, kích hoạt Sổ sức khỏe điện tử đến nhận diện, phòng tránh các hình thức lừa đảo trên mạng xã hội. Đến nay, hơn 85% dân số trưởng thành trên địa bàn đã có hồ sơ sức khỏe điện tử tích hợp trên VNeID.

Cùng với đó, Trang thông tin điện tử, Zalo OA, Fanpage Facebook và các nhóm Zalo thôn đang tạo thành mạng lưới kết nối giữa chính quyền với người dân. Chủ trương, chính sách, cảnh báo và những thông tin liên quan trực tiếp đến đời sống được chuyển tải nhanh hơn; ở chiều ngược lại, người dân cũng có thêm những kênh để đặt câu hỏi, phản ánh và tương tác với chính quyền.

Nhìn từ Đăk Mar có thể thấy, chuyển đổi số ở cơ sở không chỉ là câu chuyện của hạ tầng hay công nghệ. Khi người dân được kết nối, được trang bị kỹ năng số và có những kênh tương tác thường xuyên với chính quyền, mỗi người vừa có khả năng tự bảo vệ mình tốt hơn trước thông tin sai lệch, vừa có thể trở thành một “điểm nghe”, một nguồn phản ánh từ thực tiễn. Đó cũng là nền tảng để mở rộng khả năng nắm bắt tình hình, nhận diện những vấn đề đang nảy sinh ngay từ cơ sở.

Công nghệ và AI để “thấy sớm, phân tích nhanh”

Trước lượng dữ liệu ngày càng lớn, nếu chỉ dựa vào phương pháp theo dõi thủ công, sức người khó có thể bao quát toàn bộ dòng thông tin vận động từng giờ trên không gian mạng. Đây chính là nơi công nghệ số và AI có thể phát huy vai trò hỗ trợ.

Thực tiễn trên địa bàn tỉnh Quảng Ngãi cho thấy vai trò ngày càng rõ của công nghệ trong phát hiện sớm nguy cơ. Trong 6 tháng đầu năm 2026, qua triển khai các biện pháp giám sát, Hệ thống giám sát, điều hành an toàn, an ninh mạng tập trung của tỉnh (SOC) đã tiếp nhận, xử lý 5.014 trường hợp cảnh báo, gồm 1.410 cảnh báo mức độ nguy hiểm cao, 3.452 mức độ nguy hiểm trung bình và 152 mức độ nguy hiểm thấp. Những con số này cho thấy quy mô của các “tín hiệu số” cần được sàng lọc, phân tích để kịp thời phát hiện dấu hiệu bất thường và chủ động xử lý.

Các công cụ công nghệ có thể hỗ trợ tổng hợp, phân loại lượng lớn thông tin; phát hiện những chủ đề được nhắc đến nhiều, sự gia tăng bất thường của một vấn đề, phạm vi và tốc độ lan truyền của nội dung. AI có thể hỗ trợ tìm kiếm điểm tương đồng giữa nhiều nguồn, tóm tắt các nhóm ý kiến, phân tích xu hướng và gợi mở những tín hiệu cần được con người tiếp tục kiểm chứng. Giá trị của công nghệ vì thế không đơn thuần nằm ở việc xử lý được bao nhiêu dữ liệu, mà ở khoảng thời gian nó giúp con người giành lại trước tốc độ vận động của thông tin. Nhiều phản ánh tương tự từ cơ sở, khi được tổng hợp và phân tích, có thể gợi mở một vấn đề cần được kiểm tra, giải quyết trước khi bức xúc tích tụ.

Ở góc độ công tác tư tưởng, đây là một sự thay đổi đáng chú ý. Dữ liệu không chỉ giúp biết trên mạng đang có thông tin gì, mà còn có thể hỗ trợ nhận diện người dân đang quan tâm điều gì, vấn đề nào được nhắc lại nhiều lần, tâm lý nào đang hình thành và nội dung nào cần sớm được giải thích, kiểm chứng hoặc xử lý. Từ đó, công tác nắm tình hình có điều kiện chuyển dần từ phản ứng trước sự việc sang chủ động nhận diện, dự báo và cảnh báo.

AI cảnh báo - con người kiểm chứng

Công nghệ và AI có thể giúp phát hiện sớm những tín hiệu bất thường, nhưng kết quả phân tích không thể thay thế việc kiểm chứng và đánh giá của con người. Điều này càng quan trọng khi AI đang làm thay đổi cách thông tin được tạo ra và lan truyền. Hình ảnh, giọng nói, video, văn bản có thể được tạo dựng, chỉnh sửa ngày càng tinh vi, khiến ranh giới thật - giả trở nên khó nhận biết. Công nghệ vì thế vừa là công cụ hỗ trợ, vừa đặt ra yêu cầu cao hơn về năng lực nhận diện và kiểm chứng thông tin.

Trước thách thức đó, ngày 31/7/2026, Cục An ninh mạng và phòng, chống tội phạm sử dụng công nghệ cao, Bộ Công an khởi động Chiến dịch truyền thông “TinAI? - Kiểm trước, tin sau”, hướng tới nâng cao kỹ năng nhận diện, kiểm chứng thông tin và hình thành “phản xạ kiểm chứng” trong cộng đồng. Cùng với chiến dịch, bản tin “Thật - Giả, Kiểm chứng” được phối hợp thực hiện với Đài Truyền hình Việt Nam, góp phần đưa những vấn đề dư luận quan tâm trở lại với nguồn tin chính thống, giúp người dân từng bước hình thành thói quen kiểm tra nguồn, đối chiếu thông tin trước khi tin và chia sẻ.

Thông điệp “Kiểm trước - Tin sau” cũng gợi mở một yêu cầu quan trọng của môi trường số: hình thành phản xạ không vội tin, không vội chia sẻ khi thông tin chưa được kiểm chứng. Đây chính là một lớp “sức đề kháng” cần thiết của công dân số trước tin giả, thông tin sai sự thật và những sản phẩm giả mạo ngày càng tinh vi được tạo ra với sự hỗ trợ của AI.

Trong công tác tư tưởng, công nghệ và AI chỉ thực sự phát huy giá trị khi được đặt đúng vai trò là công cụ hỗ trợ. Biết sử dụng công nghệ là cần thiết, nhưng chưa đủ; người cán bộ còn phải có bản lĩnh chính trị, tư duy phản biện, kiến thức pháp luật, khả năng nhận diện đúng bản chất vấn đề và năng lực lắng nghe, đối thoại. Bởi niềm tin không được tạo nên từ những lời nói lớn lao. Niềm tin được bồi đắp khi tiếng nói của người dân được lắng nghe, những băn khoăn được giải đáp, những vấn đề chính đáng được giải quyết và người dân nhìn thấy sự chuyển biến từ những việc làm cụ thể. Chính từ sự lắng nghe, trách nhiệm và những kết quả trong thực tiễn ấy, niềm tin của Nhân dân mới từng bước được vun đắp và bền chặt.

Hoài Nhung- Tuấn Anh – Đức Mỹ