Luật sư công: "Tấm khiên" pháp lý từ bên trong bộ máy và bước chuyển mình của nền tư pháp

Nhìn lại bức tranh toàn cảnh, có thể thấy nghề luật sư tại Việt Nam đang trải qua giai đoạn phát triển rực rỡ nhất về quy mô. Theo các báo cáo tổng kết hồi đầu năm 2026 của Liên đoàn Luật sư Việt Nam, quy mô đội ngũ luật sư cả nước đã vượt ngưỡng 22.000 người. Đội ngũ này đã và đang làm rất tốt vai trò truyền thống của mình, minh chứng là trong số 9.554 vụ án hình sự có luật sư tham gia năm 2025, có tới 5.198 vụ (chiếm hơn 54%) là án chỉ định – thể hiện rõ trách nhiệm xã hội và sự chung tay trợ giúp pháp lý cho người dân. Tuy nhiên, đằng sau sự lớn mạnh ấy lại tồn tại một nghịch lý đáng suy ngẫm: Khi Nhà nước và các cơ quan công quyền đóng vai trò là một bên trong các quan hệ pháp lý, sự hiện diện của giới luật sư lại trở nên vô cùng mờ nhạt.

Các con số thống kê thực tiễn đã chỉ rõ khoảng trống này. Trong vòng 5 năm qua, ngành Tòa án thụ lý hơn 51.000 vụ án hành chính, nhưng tỷ lệ các vụ có luật sư tham gia hỗ trợ cơ quan nhà nước chỉ nằm ở mức nhỏ giọt 1,4%. Đáng lo ngại hơn, trên mặt trận quốc tế, Việt Nam đã phải đối mặt với hàng chục vụ kiện tranh chấp đầu tư, thương mại. Những vụ việc này tiêu tốn nguồn lực khổng lồ và đặt môi trường đầu tư của quốc gia trước những rủi ro trực tiếp. Ở mảng dân sự, việc khởi kiện để bảo vệ lợi ích công cộng hay nhóm người yếu thế – khi không có người đại diện – cũng gần như bị bỏ ngỏ. Điều này dẫn tới một hệ lụy tất yếu: Dù sở hữu mạng lưới dịch vụ pháp lý tư nhân hùng hậu, các cơ quan công quyền đôi khi vẫn rơi vào thế đơn độc hoặc thiếu đi sự tham vấn chuyên sâu, sắc bén trong những cuộc chiến pháp lý phức tạp.

Đứng trước bối cảnh đó, Nghị quyết số 24/2026/QH16 của Quốc hội ra đời như một lời giải trúng đích. Việc thí điểm chế định "Luật sư công" từ ngày 1/10/2026 tại 8 Bộ ngành trọng yếu và 10 tỉnh, thành phố lớn mang theo kỳ vọng thiết lập một tấm khiên pháp lý vững chắc ngay từ bên trong bộ máy hành chính. Khác biệt hoàn toàn với luật sư hành nghề tự do, Luật sư công là những cán bộ, công chức, viên chức, sĩ quan vũ trang hoặc nhân sự tại doanh nghiệp nhà nước, đã được cấp Chứng chỉ hành nghề. Họ không chạy theo các hợp đồng thương mại tư nhân, mà gánh vác trên vai 5 sứ mệnh cốt lõi, gồm: đại diện cho cơ quan nhà nước tham gia tố tụng trong các vụ án kinh tế, hành chính, đất đai; trở thành những chiến binh bảo vệ lợi ích quốc gia tại các cơ quan tài phán quốc tế; thẩm định, tư vấn pháp lý cho các siêu dự án kinh tế - xã hội, phòng vệ thương mại và xây dựng chính sách; chủ động khởi kiện các vụ án dân sự để bảo vệ lợi ích công và nhóm người dễ bị tổn thương; và xử lý triệt để các rủi ro pháp lý nội bộ của hệ thống chính trị. Có thể nói, đây là lực lượng tinh nhuệ vừa hồng vừa chuyên, hiểu rõ cỗ máy vận hành của Nhà nước nhưng lại mang tư duy phản biện sắc bén của một luật sư thực thụ.

Tuy nhiên, sự ra đời của một chế định mới không thể đứng độc lập mà cần bám rễ vào một hệ sinh thái pháp lý đồng bộ. Theo các chuyên gia, để mô hình Luật sư công phát huy tối đa công năng, tiến tới nhân rộng sau 2 năm thí điểm, Luật Luật sư và các văn bản liên quan cần có những sửa đổi mang tính bước ngoặt. Trước hết, pháp luật cần nhanh chóng định danh rõ khái niệm và nguyên tắc hoạt động của luật sư tham gia vào lĩnh vực công, giúp phân định rạch ròi cơ chế quản lý, tránh chồng chéo giữa hành nghề tư nhân và công vụ. Đồng thời, một cơ chế phối hợp liên ngành có tính ràng buộc pháp lý giữa Bộ Tư pháp, Liên đoàn Luật sư Việt Nam và các cơ quan tố tụng phải được thiết lập để chuẩn hóa quy trình cử, phân công và giám sát chất lượng. Yếu tố then chốt nhất để giữ chân nhân tài chính là cơ chế tài chính. Một chế độ đãi ngộ hợp lý, xứng tầm với chất xám bỏ ra, được trích xuất từ nguồn ngân sách ổn định, sẽ giải quyết dứt điểm tình trạng tham gia chiếu lệ. Cùng với đó, Nhà nước cần mở rộng cửa cho mô hình Hợp tác Công - Tư trong dịch vụ pháp lý công, huy động sức mạnh của các tổ chức hành nghề luật sư tư nhân thông qua các hợp đồng đặt hàng từ Chính phủ. Hơn cả một mô hình thí điểm, sự hiện diện của Luật sư công kết hợp cùng lộ trình cải cách Luật Luật sư chính là những viên gạch nền móng để xây dựng một nền tư pháp kiến tạo. Đó là một nền tư pháp không chỉ minh bạch, nhân văn, mà còn đủ sức mạnh nội tại để bảo vệ tối đa quyền lợi của nhân dân và sự hưng thịnh của quốc gia trong kỷ nguyên hội nhập toàn cầu.

Thái 09