Những điểm mới đáng chú ý về biện pháp cấm đi khỏi nơi cư trú từ ngày 01/7/2026

Một trong những nội dung mới đáng chú ý của Luật là lần đầu tiên quy định tương đối đầy đủ, toàn diện về việc quản lý, theo dõi và thi hành biện pháp ngăn chặn “Cấm đi khỏi nơi cư trú”. Đây là cơ sở pháp lý quan trọng giúp nâng cao hiệu quả quản lý đối tượng, đồng thời bảo đảm quyền và nghĩa vụ của người bị áp dụng biện pháp này.

1. Người bị cấm đi khỏi nơi cư trú là ai?

Theo khoản 3 Điều 2 Luật Thi hành tạm giữ, tạm giam và cấm đi khỏi nơi cư trú năm 2025, người bị cấm đi khỏi nơi cư trú là người bị hạn chế quyền đi lại ngoài phạm vi địa bàn xã, phường, thị trấn hoặc đặc khu nơi cư trú; hoặc ngoài phạm vi đơn vị quân đội quản lý đối với quân nhân.

Biện pháp này được áp dụng đối với bị can, bị cáo, người bị yêu cầu dẫn độ hoặc người đang chờ chấp hành án phạt tù nhằm bảo đảm sự có mặt theo yêu cầu của cơ quan tiến hành tố tụng và cơ quan có thẩm quyền.

2. Công an cấp xã giữ vai trò nòng cốt trong công tác quản lý

Luật mới quy định rõ trách nhiệm quản lý, theo dõi người bị cấm đi khỏi nơi cư trú thuộc Ủy ban nhân dân cấp xã nơi người đó cư trú. Trong đó, Công an cấp xã là lực lượng trực tiếp tham mưu và tổ chức thực hiện các nhiệm vụ quản lý, theo dõi.

Công an cấp xã có trách nhiệm lập hồ sơ quản lý, tổ chức điểm danh, kiểm diện, xác minh việc chấp hành nghĩa vụ của người bị áp dụng biện pháp ngăn chặn; đồng thời phối hợp với các cơ quan, tổ chức có liên quan trong quá trình quản lý, giám sát.

3. Vi phạm nghĩa vụ cam đoan có thể bị thay đổi sang biện pháp tạm giam

Theo quy định của Luật, người bị cấm đi khỏi nơi cư trú phải thực hiện đầy đủ các nghĩa vụ theo cam đoan, trong đó có trách nhiệm trình diện Công an cấp xã theo quy định và chấp hành nghiêm các yêu cầu của cơ quan có thẩm quyền.

Đáng chú ý, trường hợp bị can, bị cáo vi phạm nghĩa vụ cam đoan hoặc vi phạm các nghĩa vụ khác theo quy định của pháp luật đến mức phải thay đổi biện pháp ngăn chặn thì cơ quan có thẩm quyền có thể xem xét áp dụng biện pháp tạm giam theo quy định của Bộ luật Tố tụng hình sự.

4. Quy định rõ các mức độ xử lý vi phạm

Điều 44 của Luật quy định cụ thể trình tự xử lý đối với các trường hợp vi phạm nghĩa vụ trong thời gian chấp hành biện pháp cấm đi khỏi nơi cư trú:

- Vi phạm lần thứ nhất: Lập biên bản vi phạm và tổ chức nhắc nhở

- Vi phạm lần thứ hai: Lập biên bản vi phạm, tổ chức kiểm điểm, nhắc nhở công khai và thông báo bằng văn bản cho người đã ra lệnh cấm đi khỏi nơi cư trú.

- Vi phạm lần thứ ba: Lập biên bản và đề nghị cơ quan có thẩm quyền xem xét thay đổi biện pháp ngăn chặn theo quy định.

Đối với trường hợp người đang bị cấm đi khỏi nơi cư trú tiếp tục thực hiện hành vi phạm tội mới hoặc có hành vi vi phạm nghiêm trọng theo quy định của pháp luật, cơ quan chức năng sẽ lập hồ sơ đề nghị áp dụng biện pháp ngăn chặn phù hợp theo quy định.

5. Bảo đảm quyền lao động, học tập và khám, chữa bệnh của công dân

Bên cạnh các quy định quản lý chặt chẽ, Luật cũng thể hiện tính nhân văn khi tạo điều kiện để người bị cấm đi khỏi nơi cư trú được giải quyết các nhu cầu chính đáng liên quan đến lao động, học tập, khám chữa bệnh hoặc các lý do cần thiết khác.

Người có nhu cầu vắng mặt tại nơi cư trú phải có đơn đề nghị gửi người đã ra lệnh cấm đi khỏi nơi cư trú để xem xét, quyết định. Thời gian giải quyết được quy định cụ thể, bảo đảm nhanh chóng, tạo thuận lợi cho công dân nhưng vẫn đáp ứng yêu cầu quản lý.

Đối với trường hợp thay đổi nơi cư trú, nơi làm việc hoặc nơi học tập ngoài phạm vi địa bàn đang quản lý, Luật cũng quy định rõ trình tự, thủ tục và trách nhiệm của các cơ quan liên quan nhằm bảo đảm việc quản lý được thực hiện liên tục, chặt chẽ.

6. Đẩy mạnh chuyển đổi số trong công tác quản lý

Một điểm mới quan trọng của Luật là việc xây dựng, quản lý và khai thác Cơ sở dữ liệu về thi hành tạm giữ, tạm giam và cấm đi khỏi nơi cư trú.

Thông tin về hồ sơ quản lý, quá trình chấp hành nghĩa vụ và các biến động liên quan đến người bị áp dụng biện pháp ngăn chặn sẽ được cập nhật, số hóa và kết nối với các cơ sở dữ liệu chuyên ngành có liên quan. Qua đó góp phần nâng cao hiệu quả quản lý nhà nước, phục vụ công tác phòng ngừa, đấu tranh phòng, chống tội phạm trong tình hình mới.

Người dân cần lưu ý

Biện pháp cấm đi khỏi nơi cư trú là một biện pháp ngăn chặn được áp dụng theo quy định của pháp luật tố tụng hình sự nhằm bảo đảm hoạt động điều tra, truy tố, xét xử và thi hành án.

Người đang chấp hành biện pháp này cần nắm rõ quyền, nghĩa vụ của mình; thực hiện nghiêm các yêu cầu của cơ quan có thẩm quyền; chủ động liên hệ với Công an cấp xã hoặc cơ quan đã ra lệnh cấm đi khỏi nơi cư trú khi phát sinh nhu cầu vắng mặt, thay đổi nơi cư trú, nơi làm việc hoặc nơi học tập.

  Hữu Tuấn