Sáng tạo và tôn trọng bản quyền số: Đừng để một lần "chia sẻ" trở thành hành vi vi phạm pháp luật

Trên không gian mạng, quyền tác giả phát sinh ngay từ thời điểm tác phẩm được sáng tạo và thể hiện dưới một hình thức nhất định, hoàn toàn không phụ thuộc vào việc tác phẩm đó đã đăng ký hay chưa. Tác phẩm đăng tải trên môi trường điện tử được pháp luật bảo vệ bình đẳng như tác phẩm ngoài đời thực. Do đó, việc một nội dung "có sẵn trên mạng" hay "ai cũng có thể tải về" tuyệt đối không đồng nghĩa với việc bất kỳ ai cũng có quyền tự do sử dụng, chỉnh sửa, đăng tải lại hoặc khai thác kinh doanh thương mại khi chưa được sự cho phép của chủ sở hữu.

Nhằm tăng cường hiệu lực quản lý nhà nước và siết chặt kỷ cương trên môi trường số, hệ thống văn bản quy phạm pháp luật về sở hữu trí tuệ đã bổ sung nhiều quy định xử lý nghiêm khắc. Theo đó, Luật Sở hữu trí tuệ sửa đổi (Luật số 131/2025/QH15, có hiệu lực từ ngày 01/4/2026) đã quy định cụ thể trách nhiệm của các nền tảng trung gian trong việc ngăn ngừa hành vi xâm phạm, đồng thời áp dụng các biện pháp bắt buộc gỡ bỏ, ẩn hoặc vô hiệu hóa truy cập đối với các nội dung, tài khoản và trang web vi phạm. Luật cũng lần đầu tiên điều chỉnh việc ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI), quy định rõ việc khai thác tác phẩm đã công bố để huấn luyện hệ thống AI không được gây ảnh hưởng bất hợp lý đến quyền và lợi ích hợp pháp của tác giả. Bên cạnh đó, Nghị định số 341/2025/NĐ-CP (hiệu lực từ ngày 15/02/2026) về xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực quyền tác giả, quyền liên quan đã nâng mức phạt tiền tối đa lên đến 250 triệu đồng đối với cá nhân và 500 triệu đồng đối với tổ chức, kèm theo các biện pháp khắc phục hậu quả như buộc ghi đúng tên tác giả, xin lỗi công khai và tiêu hủy toàn bộ bản sao vi phạm. Đáng chú ý, Nghị định số 174/2026/NĐ-CP (hiệu lực từ ngày 01/7/2026) quy định hành vi cung cấp, chia sẻ các tác phẩm báo chí, văn học, nghệ thuật hoặc xuất bản phẩm trên mạng xã hội khi chưa được sự đồng ý của chủ sở hữu quyền có thể bị xử phạt hành chính từ 20 triệu đồng đến 30 triệu đồng.

Trong thực tế giao tiếp và hoạt động trên không gian mạng, người dùng rất dễ mắc phải các hành vi vi phạm phổ biến như đăng tải lại bài viết, hình ảnh, video của người khác mà không xin phép, không ghi rõ nguồn hoặc cố tình cắt bỏ tên tác giả. Nhiều trường hợp còn tự ý sử dụng âm nhạc, hình ảnh, tác phẩm điện ảnh có bản quyền để sản xuất video quảng cáo kinh doanh, livestream bán hàng hoặc chia sẻ, phát tán phim, sách, phần mềm bẻ khóa (crack) vào các nhóm kín, kênh cá nhân và các trang thông tin điện tử.

Qua công tác bảo đảm an ninh mạng và phòng, chống tội phạm công nghệ cao, lực lượng Công an đưa ra cảnh báo quan trọng về rủi ro từ các nội dung "miễn phí". Thực tế cho thấy, các website phim lậu, trang chia sẻ phần mềm bẻ khóa hay tài liệu không rõ nguồn gốc thường là "bẫy" công nghệ được các đối tượng xấu sử dụng để cài cắm mã độc, đánh cắp tài khoản ngân hàng, chiếm đoạt thông tin cá nhân hoặc lồng ghép các quảng cáo cờ bạc, cá độ, lừa đảo trực tuyến. Việc người dùng ham "miễn phí" không chỉ vô tình tiếp tay cho hành vi vi phạm bản quyền mà còn tự đưa bản thân vào nguy cơ mất an toàn thông tin và thiệt hại về tài sản.

Để hoạt động sáng tạo số diễn ra đúng pháp luật và an toàn, mỗi cá nhân và tổ chức cần tuân thủ nghiêm ngặt các nguyên tắc cơ bản. Trước hết, khi sử dụng tác phẩm của người khác phải chủ động xin phép và ghi rõ nguồn gốc, kiểm tra kỹ điều khoản khai thác của chủ sở hữu. Ưu tiên khai thác các nguồn tài nguyên hợp pháp, có giấy phép sử dụng rộng rãi như giấy phép Creative Commons và chấp hành đúng các điều kiện đi kèm. Người sáng tạo cần chủ động lưu giữ đầy đủ bằng chứng trong quá trình tạo lập tác phẩm như bản thảo, tệp gốc, mốc thời gian đăng tải, đồng thời thực hiện đăng ký quyền tác giả đối với các sản phẩm có giá trị. Khi phát hiện tác phẩm bị xâm phạm, chủ sở hữu cần kịp thời thu thập, lưu trữ chứng cứ, yêu cầu nền tảng gỡ bỏ nội dung vi phạm và gửi đơn kiến nghị đến cơ quan nhà nước có thẩm quyền để được giải quyết theo quy định.

Tôn trọng bản quyền chính là tôn trọng thành quả lao động sáng tạo, trí tuệ và công sức của người khác. Việc xây dựng ý thức chấp hành pháp luật sở hữu trí tuệ của mỗi người dùng mạng sẽ góp phần kiến tạo môi trường số lành mạnh, văn minh, thúc đẩy các hoạt động sáng tạo phát triển và ngăn ngừa các rủi ro pháp lý không đáng có. Khi phát hiện các hành vi xâm phạm bản quyền có dấu hiệu lừa đảo, phát tán mã độc hoặc vi phạm pháp luật khác, người dân cần chủ động báo tin, cung cấp thông tin cho cơ quan Công an nơi gần nhất để kịp thời xử lý theo quy định của pháp luật.

Duy Phúc